درختان بلوط ایران؛ نیازمند دستانی برای نجات

آشنایی با درخت بلوط | Oak Tree

همانطور که این روزها راجع به درختان و قطع درختان می شنویم، به این نتیجه رسیدیم که راجع به یکی از با ارزش ترین سرمایه های ایران یعنی درخت بلوط صحبت کنیم. درختان انجیلی را بومی ایران و درختان بلوط را گنجی کهن سال می دانیم. عمر گونه های درختان بلوط به بیش از 200 سال می رسد و حتی گزارش هایی از درختان بلوط 800 ساله در انگلستان و یا درخت بلوط ایلام که بین 600 تا 700 سال داشت شنیده می گردد. مجله خبرنگاران شما خوانندگان طبیعت دوست و عاشق سفر را با یکی از درختان جنگلی ایران یعنی درخت بلوط آشنا می کند.

درختان بلوط ایران؛ نیازمند دستانی برای نجات

درختان بلوط | Quercus

در دنیا بیش از 600 گونه درخت بلوط وجود دارد. بیشتر درختان بلوطی که در دنیا وجود دارد، جزو درختان برگ ریز هستند و تنها چند زیرگونه از این درخت در دنیا یافت می گردد که جزو درختان همواره سبز است. از جالب توجه ترین خصوصیاتی که راجع به این درخت دیده شده، محل رشد آن است. درختان بلوط همگی در نیمکره شمالی زمین رشد می کنند. درختان بلوط را در جنگل های معتدل، مدیترانه ای و گرمسیری و حتی بر روی دامنه های کوه ها و به صورت پراکنده نیز می توانید ببینید. بر اساس آفت ها و عوامل دیگری همانند قطع درختان از حدود 600 گونه درخت بلوط حدود 78 گونه از این درختان در فهرست گیاهان در معرض خطر انقراض قرار گرفته اند.

انواع گونه های درخت بلوط در ایران

درختان بلوطی که در ایران یافت می گردد، جزو هشت گونه درخت بلوط است که به صورت پراکنده در نواحی مختلف ایران یافت می گردد. نام گونه های درخت بلوط درون ایران شامل برودار یا بلوط ایرانی، بلند مازو، یوول یا بلوط لبنانی، اوری، سفید مازو، مازوج، دارمازو و بلوط حلبی. بلوط کوهی با نام علمی Quercus.sessilifolia مخصوص نواحی مرتفع جنگل، بلوط آذری (Quercus.macranthera) مخصوص نقاط بسیار بلند، گز و مازو (Quercus.atropatana)، بلوط جنگلی در نقاط نیمه مرطوب و مازوی گزانگبین با نام علمی Quercus.persica در نقاط خشک ایران می رویند.

علت نابودی درختان بلوط

فائو یا همان سامان خواروبار و کشاورزی ملل متحد تخمین زده است که مساحت کل جنگل های ایران 12 میلیون هکتارمی باشد. از این مقدار حدود 55 درصد مخصوص گونه های مختلف بلوط است. متاسفانه به دلایلی همچون آفات و بیماری ها، کم شدن سنجاب ها، ریزگردها، قطع بی رویه درختان بلوط به خاطر تهیه ذغال چوب و گرمایی، چرای دام ها، توسعه اراضی کشاورزی، احداث جاده و بسیاری از عوامل دنیای تجدد امروزی یا بی توجهی مردم محدوده جنگل های بلوط ایران روز به روز کمتر می گردد.

بلوط بخش اساسی از نواحی روستایی غرب کشور را پوشش می دهد که به صورت درخت و درختچه وجود دارد. برگ های کنگره دار بلوط ممکن است بیضی شکل یا کشیده و باریک باشند و رنگشان در پاییز، به ارغوانی روشن بگراید. این درختان دارای تنه ای بزرگ و برگ هایی برای تصفیه هوا و سایه افکنی دارند. البته مناسب رشد در خاک های کم عمق نیستند. جنگل های زاگرس پر از درختان بلوط است. در اینجا ارتفاع درختان بلوط گاهی به 50 متر و قطر تنه آن ها گاهی به 3 متر می رسد.

اطلاعات دقیق تر از گونه های درختان بلوط در ایران

گونه بلوط ایرانی با نام علمی Quercus brantii یا بَرودار، درختی با ارتفاع 10 متری است که از شمال غربی تا جنوب شرقی رشته کوه زاگرس دیده می گردد. این گونه درخت بلوط توانایی رویش در گونه های مختلف خاک و در ارتفاع های گوناگون از 450 متر بالاتر از سطح دریا در گدارلندر مسجد سلیمان گرفته تا 2600 متر بالاتر از سطح دریا در ارتفاعات لته کال یاسوج و در جهات جغرافیایی مختلف را دارد. این گونه درخت بلوط در میان مردم ایران با نام هایی چون بلوط ایرانی، برو، شکین، هلوین، بلی، بلو و داربرو نامیده می گردد.

گونه دارمازو با نام علمی Quercus infectoria درخت یا درختچه ای با ارتفاع متوسط بوده که از شمال غربی زاگرس تا منطقه گهواره در استان کرمانشاه گسترش یافته است. این درخت به صورت پراکنده و لکه ای در استان لرستان نیز پیدا می گردد.

گونه یوول با نام علمی Quercus libani درختی کوتاه قد به ارتفاع 10-12 متر بوده که مختص مناطق مرتفع با خاک های عمیق و حاصلخیز است. پراکنش این گونه درخت بلوط از آخرین حد شمالی زاگرس آغاز می گردد و در سرانجام محدوده جنگل های مریوان (هم مرز با پاوه در استان کرمانشاه) تمام می گردد.

گونه اوری با نام علمی Quercus macranthera درختی مرتفع تا ارتفاع 25 متر بوده که در جنگل های ارتفاعات شمال ایران، مناطق کوهستانی قفقاز، ارسباران و جنگل های مختلط کاسپینی-هیرکانی دیده می گردد. محل رشد این گونه درخت بلوط، به شکل زمین و جهت جغرافیایی بستگی ندارد اما به ارتفاع زمین بستگی داشته و غالبا در ارتفاعات بالاتر از 1700 متر از سطح دریا رشد می نماید و درختی سرمادوست و نورپسند است. نام های مختلف این گونه درخت بلوط در شمال ایران، بلند مازو، پاچه مازو، گوری، اورو، ترش مازو و پالط نیز هست.

  • دیگر گونه ها

گونه بلندمازو با نام علمی Quercus castaneifolia درختی مرتفع به ارتفاع 50 متر بوده که در استان های گلستان، مازندران و گیلان می روید.

و گونه سفیدمازو با نام علمی Quercus petraea در استان های گلستان، مازندران و گیلان می روید.

مشخصات ظاهری درخت بلوط

جنس بلوط از تیره درخت راش (Fagaceae) می آید. جنس درخت بلوط، بزرگترین جنس این تیره است که بعضی از آن ها، ارتفاع متوسطی به طول 15 تا 21 متر و عرضی تا حدود 3 متر دارند. طول شاخه های این درخت حتی تا 40 متر نیز می رسد. در نتیجه به دلیل بزرگی ابعادش، میزان آب فراوانی نیز می خواهد.

برگ های درخت بلوط پهن، نازک و تخت بوده و حالتی بیضی شکل دارند. انواع گوناگون درختان بلوط، دارای برگ هایی با لبه های صاف یا گاهی دندانه دار است. همچنین برگ های بعضی دیگر، پنجه ای و مانند انگشتان دست است. هر درخت بلوطی از سن 20 تا 50 سالگی فراوری میوه بلوط را آغاز می نماید و پس از آن هر سال حدود 2000 میوه می دهند. با این حال از هر 10000 میوه تنها یک دانه بلوط می تواند به درخت تبدیل گردد.

مطالب جالب راجع به درخت بلوط

در بسیاری از کشورها، درخت بلوط را نماد قدرت و استقامت می دادند. به همین دلیل در نمادهای کشورهای مختلف وارد شده است. این درخت، گیاه ملی کشورهایی همچون ایالات متحده، انگلستان، فرانسه، آلمان، لتونی، لهستان و صربستان است. برگ نقره ای درخت بلوط نشان سرهنگ دوم و برگ طلایی این درخت نشان ناخدا در ناوگان آمریکاست. حتی بر روی سکه های بریتانیا (شش پنسی) می توانید نقش درخت بلوط را مشاهده کنید.

میوه درخت بلوط

تا کنون داستان سنجاب ها را شنیده اید؟ سنجاب ها عاشق بلوط هستند. سنجاب و درخت بلوط انیمیشن Ice Age که یادتان هست! سنجاب ها، تمام بلوط هایی را که در طول سال پیدا می کنند را مخفی می کنند. سنجاب ها به خاطر اینکه کسی بلوط ها را از آن ها ندزدد، آن ها را در زیر خاک مخفی می نماید. متاسفانه در طول زمستان هر سنجابی از هر 100 بلوطی که مخفی نموده تنها 20 عدد از آن ها را پیدا می نماید و جای 80 عدد از بلوط هایش را فراموش می نماید. همین موضوع باعث کاشته شدن درخت بلوط در جنگل های بلوط می گردد. میوه درخت بلوط به دو شکل پیدا می گردد: یکی به شکل فندقی و دیگری شکلی کشیده دارد.

خواص میوه بلوط

بسته به نوع میوه درخت بلوط، طعمی شیرین یا تلخ می تواند داشته باشد. میوه درخت بلوط در گذشته به عنوان غذا نیز استفاده می شده است. البته هم اکنون نیز مردم شمال کشورمان همانند گیلان عاشق این میوه هستند و آن را به عنوان آجیل استفاده می کنند. البته آجیل آن، کمی تلخ مزه بوده و به خوشمزگی فندق نیست. این آجیل پر از ماده مغذی تانن است. میوه بلوط جزو میوه های کمیاب محسوب می گردد و با این حال شاید در بعضی از میوه فروشی ها بتوانید آن را پیدا کنید. این میوه را در گذشته خشک می کردند، دم نموده و همانند چای می نوشیدند یا اینکه از آسیاب شده آن همراه با آرد گندم برای تهیه نان استفاده می کردند.

حتی میوه بلوط را برشته و تفت می کنند، آسیاب می کنند و از آن ها، قهوه بلوط تهیه می کنند.

امروزه از میوه بلوط برای تهیه کیک، بستنی و انواع آرد استفاده می گردد. پوست درخت و برگ های درخت بلوط نیز خواص درمانی بسیاری دارد که در طب سنتی از آن استفاده های فراوانی می گردد. کاربردهای دیگر از دانه، برگ و نیز گال درخت بلوط در داروسازی، رنگرزی، مرکب سازی و صنعت چرم سازی استفاده می گردد.

چوب درخت بلوط نیز یکی از محکم ترین چوب های درختان است که در صنعت ساخت و ساز از آن استفاده می کنند.

ارزش مادی اکولوژیکی هر درخت بلوط

متاسفانه در این سال هایی که گذشته اخبار بسیار ناگواری از درختان بلوط ایران می شنویم. یکبار می شنویم که تنهاترین و کهن ترین درخت بلوط ایلام مرد! یا 30 هزار هکتار جنگل بلوط کردستان آتش زده شده و نابود شد! اگر اخبار را دنبال کنید از این دست خبرهای ناگوار و نگران کننده راجع به درخت بلوط بسیار می شنوید و می بینید.

این در حالی است که ارزش مادی اکولوژیکی هر درخت بلوط 50 تا 100 ساله حدود 200 هزار دلار (یعنی مبلغی بالای دو میلیارد تومان) برآورد شده است.

یعنی قیمت یک درخت بلوط زنده از یک بشکه نفت نیز بیشتر است و با مرگ هر درخت بلوط ایران سرمایه ای میلیاردی را از دست می دهد. اگر همینطور به قطع کردن و نابودی این درختان بپردازیم، نه تنها ارزش اکولوژیکی ایران را بلکه تمام محیط زیست آن را در این مناطق نابود نموده ایم. امیدواریم که مردم ایران بیشتر به ارزشمندترین و دیرینه ترین جنگل های دنیا اهمیت بدهند.

منبع: الی گشت

به "درختان بلوط ایران؛ نیازمند دستانی برای نجات" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "درختان بلوط ایران؛ نیازمند دستانی برای نجات"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید